Wyjazd studyjno-szkoleniowy aktywistów społeczności kaszubskiej i badaczy pograniczy na pogranicze niemiecko-duńsko-fryzyjskie odbył się w dniach 1-5 września 2025. Na zaproszenie MinderheitenKompetenzNetzwerk Schleswig-Holstein/Syddanmark (MKN) i Academia Baltica zapoznano się z modelami współpracy mniejszości z większościami oraz w ramach kooperacji mniejszości na tym istotnych pograniczu europejskim. Po stronie niemieckiej charakteryzuje je kumulacja mniejszości – bundesland Szlezwik-Holsztyn zamieszkują mniejszość duńska, fryzyjska oraz Sinti i Roma. Ze strony polskiej wyjazd zorganizowano w ramach Pracowni Badań nad Narracjami Pogranicza i Instytutu Kaszubskiego.
Międzypokoleniowo, z różnych zakątków Kaszub oraz z różnych obszarów kaszubskich aktywności –w takim mocnym gronie spędzono ten intensywny i owocny czas. Wśród uczestników: nauczający język kaszubski, współpracujący z mediami, przedstawiciele samorządu lokalnego, regionalnego i parlamentu z Kaszub, studenci etnofilologii kaszubskiej i filologii germańskiej oraz zarządzania i komunikacji w sztukach scenicznych, licznie reprezentowane członkinie i członkowie Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, przedstawiciele kolejnych pokoleń Klubu Studenckiego Pomorania oraz badacze kaszubszczyzny/pograniczy związani z Pracownią i IK – prof. Milosława Borzyszkowska-Szewczyk i prof. Goro Christoph Kimura.
Bazę stanowiła Nordsee-Akademie w Leck (fryz. Leek, duń. Læk), w miasteczku leżącym 27 km na zachód od Flensburga, a od północy kilka kilometrów oddalonym od granicy z Danią. De facto na wyłączność oddano do dyspozycji kaszubskiej grupie skrzydło Nordfriesland okazałego budynku starej szkoły, w której obecnie mieści się akademia. Program wyjazdu, uszyty do wskazanych przez stronę kaszubską obszarów zainteresowań, zaproponował MKN.
MKN działa w ramach Akademiezentrum Sankelmark, którą kieruje dr. Christian Pletzing, dyrektora Academia Baltica, wieloletniego partnera instytucjonalnego IK i Pracowni. Celem MKN jest prezentacja i promowanie modeli współpracy mniejszości wypracowanych na tymże pograniczu.
Podczas pięciu dni pobytu wysłuchaliśmy wykładów badaczy z Centrum Badań nad Mniejszościami Europejskimi European Center for Minority Issues ECMI (prof. Martin Klatt i dr Sergiusz Bober) oraz z Uniwersytetu Europy we Flensburgu (prof. Nils Lager). Spotkaliśmy się z przedstawicielami mniejszości duńskiej i fryzyjskiej w Szlezwiku-Holsztynie oraz niemieckiej w Danii, którzy działają w obszarze edukacji, polityki i mediów. Przy czym część z tych spotkań to kontynuacje po latach. I tak Radę Fryzyjczyków reprezentował Franck Nickelsenem, którego ojciec Armin Nickelsen był generalnym sekretarzem Federacyjnej Unii Mniejszości Europejskiej (Federal Union of European Nationalites FUEN), gdy w 1992 roku Kaszubów (instytucjonalnie Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie) za prezesury prof. Józefa Borzyszkowskiego przyjęto do FUENU. W roku 1996 kongres FUENu odbywał się w Gdańsku.
Podziwialiśmy harmonię landszaftów historycznego regionu Szlezwik-Holsztyn po obydwu stronach granicy, stopień dbałości o krajobraz przyrodniczy i kulturowy. Odwiedziliśmy gimnazjum niemieckie oraz siedzibę mniejszości niemieckiej w Danii w miejscowości Aabenraa (Åbenrå, niem. Apenrade, fryz. Apenrua), gdzie o historii i wyzwaniach teraźniejszości opowiedział Harro Hallmann, kierujący sekretariatem do spraw mniejszości niemieckiej przy parlamencie duńskim w Kopenhadze. Śladem mniejszości duńskiej zwiedziliśmy Flensburg (poprowadził nas Erik Kűhl z ECMI), gdzie w siedzibie Flensborghus powitał nas Rasmus Meyer, odpowiedzialny za komunikację i media w Duńskim Generalnym Sekretariacie), przedstawiciel trzeciego pokolenia rodziny działaczy mniejszościowych. Ostatnie popołudnie spędziliśmy w Andersen Hűs w Risum-Lindholm, centrum życia społeczności fryzyjskiej w tych stronach w odrestaurowanej trzystuletniej zagrodzie fryzyjskiej.
Wielokrotnie usłyszeliśmy podczas tego tygodnia w odniesieniu do życia społeczności Roma i Sinti w Szlezwiku-Holsztynie, że stoi przed najpoważniejszymi wyzwaniami, także w związku z obecnym zwrotem na prawo społeczeństw europejskich.
Porządna dawka wiedzy, gorące dyskusje podczas seminariów i aż do późna w nocy oraz stałe odnoszenia do sytuacji społeczności kaszubskiej stanowiły esencję wyjazdu. Podczas kolejnych spotkań docenialiśmy szczególnie gotowość do wymiany doświadczeń, nazywania problemów i obaw, omawiania wypracowywanych rozwiązań oraz kolejnych wyzwań.
Przy wspólnym stole usiedliśmy także z prof. Ulrike Täck, parlamentarzystką Landestagu Szlezwiku-Holsztyna z ramienia Bündnis 90/Die Grünen, z którą wywiązała się rozmowa o polityce energetycznej, niebezpieczeństwach oraz szansach energetyki atomowej i wiatrowej – temat obecnie aktualny szczególnie na Pomorzu.
Kaszubska delegacja podziwiała zwłaszcza system szkolnictwa mniejszości duńskiej w Niemczech oraz niemieckiej w Danii, ubolewając nad sytuacją edukacji fryzyjskiej i znikomą obecnością języka fryzyjskiego w mediach. Jednocześnie podnoszono w dyskusjach raz po raz znaczenie aktywności samej mniejszości i świadomego stosowania/wykorzystania wypracowanych dotychczas na Kaszubach narzędzi, które należy na bieżąco ulepszać, reagować na dynamiczne zmiany, zarówno wewnątrz- jak i na zewnątrz społeczności.
Pomorańcy przygotowali dla gospodarzy prezentację o Kaszubach (Iwo Miśkowiak), którą tłumaczono symultanicznie z języka angielskiego na kaszubski (Szymon Pierz i Gracjana Potrykus). Poranki w Leck rozpoczynały natomiast zajęcia yogi po kaszubsku dla chętnych (Bogumiła Cirocka i Anna Cupa).
Grupa wróciła umocniona i pełna pomysłów. W silnym poczuciu, że od 1992 roku, gdy Kaszuby stały się członkiem FUENu, jako społeczność mniejszościowa bez wsparcia kin-state (!) znacznie poszerzono wachlarz narzędzi dla ochrony kaszubszczyzny, którym to doświadczeniem można dzielić się z innymi. A różnice w sytuacji mniejszości działających z zapleczem państw narodowych i bez nich widoczne były na pograniczu niemiecko-duńsko-fryzyjskim na każdym kroku, na niekorzyść tych drugich.
Ten wyjazd unaocznił jeszcze silniej, jak dalece udało się podnieść od przełomu demokratycznego prestiż języka kaszubskiego. Jak dalece zwiększono społeczną akceptację polskiej większości dla kaszubskiej odmienności, pomimo towarzyszących na co dzień wyzwań. To niepodważalne sukcesy społeczności kaszubskiej, których pomijanie w narracji oddala od rzeczywistości. – Dla porównania, Fryzyjczycy, grupa etniczna żyjąca na styku dwóch kultur narodowych, dysponują obecnie tygodniowo tylko 3 minutami w mediach publicznych NDR (Norddeutscher Rundfunk). Dziennikarka NDR Karin Haug nie tylko przeprowadziła z uczestnikami wywiady do audycji FRASH FOR ENARKEN (#frashforenarken Fryzyjski dla każdego) w radiu NDR, ale i poprowadziła ekspresowy kurs języka fryzyjskiego.
Nasi duńsko-niemieccy gospodarze po prezentacji Pomorańców podkreślali, że pomimo tak atrakcyjnego systemu szkolnictwa, tak silnej reprezentacji politycznej w Landtagu i przedstawiciela w Bundestagu, trudno im porównać kondycję rodzimej mniejszości z Kaszubami w zakresie rozwoju kultury i żywotności mediów, w tym zaangażowania w działalność instytucjonalną młodego pokolenia.
W tym miejscu słowa podziękowania kierujemy do zespołu z ramienia MKN – nieocenionej Vivien Heldt i asystującego jej Leona Bossena, oraz do autorki programu wyjazdu – Caroline Honnervogt. Język nie stanowił bariery dzięki tłumaczom, którzy towarzyszyli grupie – Agnieszce Grzybkowskiej i Piotrowi Żwakowi. I im należą się słowa uznania. Ze strony kaszubsko-polskiej wyjazd i program koordynowała prof. UG Miłosława Borzyszkowska-Szewczyk.
W pierwszym rzędzie Bogumiła Cirocka (miesięcznik „Pomerania”), na ławce: od lewej Miłosława Borzyszkowska (Pracownia i IK) i Anna Górska (senator RP). Stoją z przodu: Vivien Heldt (MKN), Beata Jankowska (Sejmik Pomorski, ZKP), Katarzyna Kiedrowska-Zagozdon (nauczycielka języka kaszubskiego, ZKP, „Remusowi Dresze”) i Franck Nickelsen (Rada Fryzyjczyków). W tylnym rzędzie od lewej: Goro Christoph Kimura (Sophia University w Tokio, IK, Pracownia), Rafał Malottki (student UG, Fundacja Theatrum Gedanense), Iwo Miśkowiak (KS „Pomorania”, od 1 X etnofilologia kaszubska), Agata Lange (studentka filologii germańskiej UG) i Karin Haug (dziennikarka NDR „Frasch for enarken” / Fryzyjski dla wszystkich).